แก้มลิงสำคัญกับกรุงเทพฯ แค่ไหน - แล้วต้องเพิ่มจุดรับน้ำโซนไหน ?

พูดง่าย ๆ แก้มลิงคือพื้นที่ที่ช่วย “พักน้ำไว้ก่อน” เวลาฝนเทลงมา แทนที่จะปล่อยให้น้ำทุกหยดวิ่งลงท่อพร้อมกันจนท่อบอกว่า “ขอพักแป๊บ” พื้นที่รับน้ำจึงช่วยลดภาระระบบระบายน้ำ และถ้าจัดการดี ก็ช่วยลดโอกาสน้ำท่วมขังในบางจุดได้ แต่ไม่ได้แปลว่ามีแก้มลิงแล้วกรุงเทพฯ จะรอดทุกฝน เพราะน้ำยังต้องมีทางไหลเข้า ทางระบายออก และพื้นที่ปลายทางที่รับไหวด้วย

กรุงเทพฯ ควรพิจารณาเพิ่มจุดรับน้ำในพื้นที่ที่น้ำท่วมซ้ำหรือระบายช้า แต่ไม่ใช่เพิ่มแบบเห็นที่ว่างแล้วปักป้าย “แก้มลิง” ได้เลย ต้องดูทั้งทางน้ำเดิม ระดับพื้นที่ ความจุที่ต้องใช้ จุดสูบน้ำและคลองปลายทาง รวมถึงผลกระทบต่อชุมชนด้วย ไม่อย่างนั้นอาจได้บ่อพักน้ำที่น้ำเข้าไม่ถึง หรือรับน้ำได้แต่ระบายออกไม่ได้ เหมือนสั่งแท็กซี่มาแล้วรถติดอยู่หน้าปากซอย

โซนรับน้ำที่มีบทบาท รับ–พัก–ระบาย น้ำในกรุงเทพฯ

โดยขอแยกให้ชัดว่า บางแห่งเป็น “แก้มลิงหรือแหล่งพักน้ำ” โดยตรง ขณะที่บางแห่งเป็นคลอง อุโมงค์ หรือสถานีสูบน้ำที่ช่วยพาน้ำไปยังพื้นที่พักน้ำหรือระบายออก ไม่ควรนับทั้งหมดเป็นแก้มลิงประเภทเดียวกัน

ตัวอย่างพื้นที่และแนวระบบที่เกี่ยวข้องกับการจัดการน้ำของกรุงเทพฯ ได้แก่

 ฝั่งตะวันออกและตะวันออกเฉียงเหนือ

• บึงหนองบอน–สวนหลวง ร.9 (ประเวศ) — แหล่งน้ำขนาดใหญ่และพื้นที่หน่วงน้ำในฝั่งตะวันออก เชื่อมโยงกับระบบคลองและการระบายน้ำบริเวณใกล้เคียง  

• บึงมักกะสัน (ราชเทวี) — พื้นที่รับและพักน้ำในเขตเมือง มีข้อจำกัดด้านความจุและการเชื่อมต่อกับระบบระบาย  

• แนวคลองประเวศบุรีรมย์และคลองสาขา — เป็นทางรับและระบายน้ำสำคัญของเขตตะวันออก เช่น ประเวศ ลาดกระบัง และพื้นที่ใกล้เคียง  

• คลองแสนแสบและคลองลาดพร้าว — เป็นส่วนหนึ่งของโครงข่ายระบายน้ำฝั่งเหนือ–ตะวันออก โดยมีอุโมงค์ระบายน้ำคลองแสนแสบ–ลาดพร้าวช่วยเร่งการระบายน้ำในบางพื้นที่

 ฝั่งเหนือ และแนวรอยต่อปริมณฑล

• คลองเปรมประชากรและคลองสาขา — รับและระบายน้ำในแนวหลักสี่–ดอนเมืองและพื้นที่ต่อเนื่อง  

• คลองบางบัว — เป็นทางระบายน้ำสำคัญในพื้นที่บางเขนและใกล้เคียง  

• คลองรังสิตประยูรศักดิ์และแนวคลองเชื่อมต่อ — เกี่ยวข้องกับการรับ–ระบายน้ำบริเวณรอยต่อกรุงเทพฯ กับจังหวัดปทุมธานี ทั้งนี้การบริหารต้องประสานข้ามเขต  

• อุโมงค์ระบายน้ำคลองบางซื่อ — ช่วยระบายน้ำจากพื้นที่ตอนเหนือและตอนกลางลงสู่แม่น้ำเจ้าพระยา ไม่ใช่แหล่งพักน้ำ แต่เป็นโครงสร้างเร่งระบาย

 ฝั่งธนบุรี และตะวันตก

• คลองมหาชัย–คลองสนามชัยและคลองสาขา — เป็นโครงข่ายรับและระบายน้ำในพื้นที่ธนบุรีตอนใต้และแนวต่อเนื่อง  

• คลองภาษีเจริญและคลองบางกอกใหญ่ — ทำหน้าที่เป็นส่วนหนึ่งของระบบทางน้ำฝั่งธนบุรี  

• คลองทวีวัฒนาและคลองสาขา — เกี่ยวข้องกับการระบายน้ำในพื้นที่ตะวันตกของกรุงเทพฯ  

• อุโมงค์ระบายน้ำคลองทวีวัฒนา — ช่วยระบายน้ำในพื้นที่ฝั่งตะวันตก เป็นโครงสร้างระบาย ไม่ใช่แก้มลิง  

• อุโมงค์ระบายน้ำคลองพระยาราชมนตรี — ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการระบายน้ำในพื้นที่ฝั่งธนบุรีตอนใต้

 เขตชั้นใน

• อุโมงค์ระบายน้ำใต้คลองบางซื่อและอุโมงค์ระบายน้ำขนาดใหญ่แนวอื่น ๆ — ช่วยพาน้ำออกจากพื้นที่เสี่ยงไปยังแม่น้ำหรือคลองหลัก  

• บ่อหน่วงน้ำใต้ดินและพื้นที่หน่วงน้ำในสวนสาธารณะบางแห่ง — ช่วยเก็บน้ำชั่วคราวในย่านที่ไม่มีที่ดินว่างทำบึงขนาดใหญ่  

• ระบบแก้มลิงขนาดเล็กในพื้นที่สาธารณะหรือหน่วยงานรัฐ — มีการใช้พื้นที่บางประเภทเป็นที่รับน้ำชั่วคราว แต่ตำแหน่งและความจุควรตรวจสอบจากข้อมูลโครงการของกรุงเทพมหานครเป็นรายแห่ง

ก่อนทำแก้มลิง ต้องเช็กอะไรบ้าง ?

• มีน้ำไหลเข้าถึงจริงไหม — ต้องมีคลอง ท่อ หรือทางน้ำเชื่อม ไม่ใช่มีพื้นที่แต่รับน้ำไม่ถึง  

• เก็บน้ำได้เท่าไร และนานแค่ไหน — ต้องคำนวณให้ตรงกับปริมาณฝนและพื้นที่เสี่ยง  

• ระบายออกทางไหน — ถ้าปลายทางน้ำสูงหรือคลองเต็ม แก้มลิงก็อาจเต็มค้าง  

• กระทบใครบ้าง — ทั้งชุมชน เจ้าของที่ดิน ระบบนิเวศ และการใช้พื้นที่ในชีวิตประจำวัน  

• ใครดูแลและมีงบต่อเนื่องไหม — ต้องมีแผนบำรุงรักษา เครื่องสูบน้ำ และการบริหารพื้นที่ระยะยาว  

• เชื่อมกับแผนทั้งเมืองหรือยัง — แก้มลิงหนึ่งจุดช่วยได้จำกัด ถ้าไม่ทำงานร่วมกับท่อ คลอง ประตูระบายน้ำ และระบบเตือนภัย

โซนที่ควรเร่งสำรวจ และเพิ่มพื้นที่รับน้ำก่อน

ควรเริ่มจากจุดที่น้ำท่วมซ้ำ ระบายช้า และมีพื้นที่รับน้ำเชื่อมกับคลองหรือระบบสูบน้ำได้ โดยแบ่งเป็น 4 กลุ่มหลัก

• ฝั่งตะวันออกและตะวันออกเฉียงเหนือ — เช่น ลาดกระบัง ประเวศ สะพานสูง คันนายาว บึงกุ่ม และคลองสามวาเป็นพื้นที่รับน้ำจากฝนและน้ำหลากจากรอบนอก ควรเร่งตรวจความจุของบึง คลอง และพื้นที่หน่วงน้ำที่เชื่อมกับคลองประเวศบุรีรมย์และคลองสาขา

• พื้นที่ลุ่มต่ำฝั่งธนบุรี — เช่น บางแค หนองแขม บางบอน และทุ่งครุควรสำรวจพื้นที่ว่างหรือบึงที่เชื่อมกับคลองระบายน้ำได้ พร้อมตรวจสถานีสูบน้ำและทางระบายปลายคลอง

• แนวรอยต่อกรุงเทพฯ–นนทบุรี — เช่น หลักสี่ ดอนเมือง สายไหม และบางเขนควรจัดการจุดรับน้ำและทางระบายที่เชื่อมต่อกันข้ามเขต เพราะน้ำไม่ได้หยุดที่เส้นแบ่งเขตการปกครอง

• จุดท่วมซ้ำในเขตชั้นใน — เช่น แนวถนนรัชดาภิเษก ลาดพร้าว และพื้นที่รอบคลองแสนแสบพื้นที่จำกัด จึงอาจเหมาะกับบ่อหน่วงน้ำใต้ดิน สวนรับน้ำ หรือพื้นที่สาธารณะที่ออกแบบให้กักน้ำชั่วคราว มากกว่าการสร้างบึงขนาดใหญ่

ถ้าต้องเลือกเริ่มทันที: ให้เริ่มจากการสำรวจจุดท่วมซ้ำในลาดกระบัง–ประเวศ–สะพานสูง และจุดลุ่มต่ำฝั่งธนบุรีก่อน พร้อมตรวจว่ามีน้ำไหลเข้าพื้นที่รับน้ำได้จริงและระบายออกได้หลังฝนหยุดหรือไม่

หมายเหตุ: รายชื่อนี้เป็น โซนที่ควรเร่งสำรวจและจัดลำดับลงทุน ไม่ใช่การยืนยันว่าทุกเขตต้องสร้างแก้มลิงใหม่ทันที เพราะจุดเหมาะสมต้องอาศัยข้อมูลระดับน้ำ แผนที่น้ำท่วม และความจุระบบระบายน้ำล่าสุดประกอบด้วย

แกมลิง - ไม่ใช่ปุ่มวิเศษกดแล้วน้ำหาย

“ มันคือแผนสำรองของเมือง ส่วนแผนหลักคือทำให้น้ำมีที่ไป ”
 

สรุป

การจัดการน้ำท่วมในกรุงเทพฯ ต้องอาศัยระบบหลายส่วนทำงานร่วมกัน ทั้งพื้นที่รับ–พักน้ำ เช่น บึงและแก้มลิง คลองที่รวบรวมน้ำ อุโมงค์ระบายน้ำ และสถานีสูบน้ำที่ช่วยส่งน้ำออกจากพื้นที่เสี่ยง โซนที่ควรให้ความสำคัญเป็นพิเศษ ได้แก่ ฝั่งตะวันออกและตะวันออกเฉียงเหนือ เช่น ลาดกระบัง ประเวศ และสะพานสูง พื้นที่ลุ่มต่ำฝั่งธนบุรี รวมถึงแนวรอยต่อกรุงเทพฯ–นนทบุรี ซึ่งต้องประสานการจัดการข้ามเขต ส่วนพื้นที่ชั้นในที่มีที่ดินจำกัด อาจพิจารณาพื้นที่หน่วงน้ำขนาดเล็กหรือบ่อใต้ดินควบคู่กับการปรับปรุงทางระบายน้ำ

กรุงเทพฯ มีโครงสร้างที่เกี่ยวข้องอยู่แล้ว เช่น บึงหนองบอน บึงมักกะสัน คลองประเวศบุรีรมย์ คลองแสนแสบ คลองเปรมประชากร และคลองฝั่งธนบุรี ตลอดจนอุโมงค์ระบายน้ำหลายแนว อย่างไรก็ตาม โครงสร้างเหล่านี้มีหน้าที่ต่างกัน บางแห่งพักน้ำ บางแห่งเป็นทางระบายหรือช่วยสูบน้ำ จึงควรประเมินทั้งความจุ สภาพการใช้งาน จุดเชื่อมต่อ และความสามารถในการระบายน้ำออกอย่างเป็นระบบ

แนวทางเร่งด่วนคือสำรวจจุดน้ำท่วมซ้ำและพื้นที่รับน้ำที่มีอยู่ก่อน ระบุคอขวดของคลองและระบบสูบน้ำ แล้วจัดลำดับปรับปรุงตามข้อมูลระดับน้ำและแผนที่น้ำท่วมล่าสุด การเลือกพื้นที่ลงทุนจึงควรอิงข้อมูลของหน่วยงานที่รับผิดชอบ ไม่ใช่พิจารณาจากชื่อเขตหรือการมีบึงเพียงอย่างเดียว เพื่อให้การเพิ่มพื้นที่รับน้ำช่วยลดความเสี่ยงได้จริงและเชื่อมโยงกับระบบระบายน้ำทั้งเมืองอย่างมีประสิทธิภาพ